Tìm hiểu Chỉ thị 11 và những thay đổi trong chính sách khoáng sản của Lào

Ngày 7/5/2026 vừa qua Ban Bí thư Trung ương Đảng Nhân dân Cách mạng Lào đã ban hành Chỉ thị số 11về việc tăng cường công tác quản lý của các cấp ủy Đảng đối với lĩnh vực khoáng sản, đồng thời chỉ đạo giải quyết các thách thức liên quan đến tình trạng thiếu hụt và suy thoái tài nguyên thiên nhiên. Chỉ thị được đưa ra nhằm khắc phục những hạn chế hiện nay trong công tác khảo sát, khai thác, vận chuyển và chế biến khoáng sản. Theo đánh giá của Ban Bí thư, một số hoạt động khai thác thời gian qua chưa đảm bảo quy trình kỹ thuật, gây ảnh hưởng đến môi trường, xuất hiện tình trạng xuất khẩu thô trái phép và chưa hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ tài chính với nhà nước. Nội dung Chỉ thị 11 tập trung vào một số nội dung:

Định hướng ngừng xuất khẩu quặng thô và thúc đẩy chế biến sâu. Nội dung trọng tâm của Chỉ thị là việc thay đổi phương thức khai thác và tiêu thụ tài nguyên theo hướng nâng cao giá trị gia tăng. Cụ thể, Đảng và Nhà nước Lào định hướng luật hóa quy định không xuất khẩu khoáng sản thô ra nước ngoài, bao gồm cả quặng vàng và các loại đất hiếm. Các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này bắt buộc phải đưa khoáng sản vào chuỗi chế biến trong nước để tạo ra thành phẩm trước khi xuất khẩu dưới sự phê duyệt của Chính phủ. Đối với các giấy phép hiện hành có điều khoản cho phép xuất khẩu quặng thô, các cơ quan chức năng sẽ tiến hành rà soát và đàm phán lại dựa trên tình hình thực tế. Nhằm đảm bảo sự ổn định cho thị trường và nguồn tài nguyên chiến lược, Lào sẽ tạm dừng cấp phép mới cho các dự án khai thác đất hiếm đối với cả khối công và khối tư nhân. Bên cạnh đó, việc xác định giá khoáng sản xuất khẩu sẽ dựa trên cơ sở giá thị trường quốc tế để tối ưu hóa lợi ích kinh tế cho quốc gia.

Rà soát, chấn chỉnh các dự án và hoạt động khai thác trái phép. Chính phủ Lào chỉ thị cho các bộ ngành liên quan, đặc biệt là Công an, Quốc phòng và chính quyền địa phương, phối hợp kiểm tra và xử lý nghiêm các hoạt động khai thác, thu mua khoáng sản trái phép, đặc biệt là tình trạng khai thác vàng tự phát gây ô nhiễm nguồn nước và ảnh hưởng đến đời sống người dân. Đối với các dự án đã được cấp phép, cơ quan quản lý sẽ tiến hành rà soát toàn diện: Tạm dừng các dự án vi phạm điều khoản hợp đồng, thiếu báo cáo đánh giá kinh tế – kỹ thuật rõ ràng hoặc gây hệ lụy nghiêm trọng đến môi trường. Siết chặt quy trình phê duyệt dự án mới, ưu tiên những doanh nghiệp có năng lực tài chính, công nghệ tiên tiến và giải pháp bảo vệ môi trường bền vững. Kiên quyết xử lý tình trạng đầu cơ, chiếm giữ diện tích mỏ để chuyển nhượng dự án mà không triển khai hoạt động đầu tư thực tế.

Nâng cao vai trò giám sát và trách nhiệm của cán bộ. Chỉ thị 11 nhấn mạnh việc tăng cường trách nhiệm chính trị của các cấp ủy Đảng, bộ ngành và địa phương trong quản lý tài nguyên. Các cơ quan chức năng sẽ kiểm tra định kỳ trách nhiệm công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác quản lý khoáng sản, xử lý nghiêm các hành vi tiêu cực, bao che hoặc vi phạm pháp luật. Nếu địa phương nào để xảy ra tình trạng quản lý lỏng lẻo, khai thác trái phép kéo dài mà không có biện pháp giải quyết, người đứng đầu cấp ủy và ban lãnh đạo nơi đó sẽ phải chịu trách nhiệm chính trị theo quy định của Đảng và pháp luật. Để đảm bảo hiệu quả thực thi, Ban Bí thư giao Ủy ban Kiểm tra Trung ương và Ban Tổ chức Trung ương theo dõi, đôn đốc quá trình triển khai. Các đơn vị, địa phương có trách nhiệm tổng hợp và báo cáo kết quả thực hiện định kỳ theo chu kỳ 1 tháng, 3 tháng và 6 tháng lên Ban Bí thư.

Phân tách ảnh hưởng của Chỉ thị 11 đối với hoạt động khoáng sản tại Lào trong thời gian tới

Chỉ thị này được ban hành mang tính chất phản ánh thực tế và có mục tiêu giải quyết các vấn đề cốt lõi rất rõ ràng. Một mặt, nhu cầu của thị trường quốc tế đối với khoáng sản đất hiếm hiện nay liên tục tăng cao; đất hiếm không còn là khoáng sản thông thường mà dần trở thành một nguồn tài nguyên chiến lược quan trọng. Những năm gần đây, do nhu cầu quốc tế lớn kết hợp với việc thiếu các biện pháp quản lý đủ mạnh, làn sóng khai thác đất hiếm tại Lào diễn ra rất mạnh mẽ. Một số doanh nghiệp nước ngoài đã thông qua hình thức hợp tác hoặc gom mua tài nguyên tại địa phương để giành quyền kiểm soát các khu vực mỏ, dẫn đến tình trạng thất thoát tài nguyên với giá rẻ và chuỗi cung ứng bị kiểm soát bởi các yếu tố bên ngoài. Mặt khác, giá khoáng sản quốc tế có sự biến động lớn trong những năm qua, trong khi trước đây Lào lại xuất khẩu khối lượng lớn dưới dạng quặng thô có giá trị gia tăng thấp, khiến quốc gia chưa thực sự thu được nguồn lợi ích kinh tế xứng đáng từ việc phát triển tài nguyên. Do đó, việc Chỉ thị 11 lần này tập trung đưa ra các nội dung như “cấm xuất khẩu quặng thô”, “ngừng cấp phép khai thác đất hiếm”, “siết chặt phê duyệt dự án khoáng sản”… về bản chất là nhằm nâng cao năng lực kiểm soát và mức độ sử dụng tài nguyên của đất nước, tăng cường giám sát các dự án khai thác, nâng cao giá trị gia tăng của khoáng sản, đồng thời thúc đẩy ngành khai khoáng chuyển dịch từ thuần túy xuất khẩu tài nguyên sang ngành công nghiệp chế biến sâu.

Điều đáng chú ý là Chỉ thị 11 đã đưa ra các chỉ thị mang tính tuyệt đối đối với một số danh mục khoáng sản hoặc quy trình quản lý, cụ thể như: “không phê duyệt cho bất kỳ công ty nào tiếp tục khai thác khoáng sản đất hiếm”, “đàm phán lại các hợp đồng cũ cho phép xuất khẩu quặng thô”, “các hạng mục phê duyệt mới tuyệt đối không được xuất khẩu quặng thô”… Điều này cho thấy định hướng chính sách đối với các dự án khoáng sản của Lào trong tương lai nhiều khả năng sẽ chuyển dần từ mô hình khai thác tương đối cởi mở trước đây sang mô hình kiểm soát nghiêm ngặt và tập trung hơn vào tay nhà nước.

Trong tương lai, xu hướng chính sách được dự báo sẽ tập trung trọng điểm vào các khía cạnh sau:

Điều kiện gia nhập ngành khoáng sản sẽ tăng lên rõ rệt. Việc phê duyệt các dự án mới trong tương lai có thể không chỉ đòi hỏi năng lực tài chính, mà còn tập trung thẩm định năng lực khai thác thực tế, năng lực chế biến, năng lực bảo vệ môi trường cũng như tính ổn định trong hợp tác dài hạn với Chính phủ của doanh nghiệp. Mô hình thuần túy “ôm mỏ”, “chiếm mỏ” hoặc dựa vào việc chuyển nhượng quyền khai thác để kiếm lời sẽ rất khó nhận được sự ủng hộ trong tương lai; các “dự án rỗng” thuộc diện này hiện nay có thể sẽ dần bị xóa bỏ.
Các hạn chế về xuất khẩu quặng thô sẽ dần được thể chế hóa và luật hóa. Hiện tại, Chỉ thị 11 đã yêu cầu rõ ràng Chính phủ phải nâng tầm các chính sách liên quan thành luật và trình Quốc hội phê duyệt. Điều này đồng nghĩa với việc trong tương lai, quy định “cấm xuất khẩu quặng thô” khả năng cao sẽ không chỉ là một chính sách hành chính tạm thời, mà sẽ chính thức đi vào hệ thống pháp luật về khoáng sản của Lào. Một khi việc lập pháp hoàn thành, tính ổn định và hiệu lực thực thi của các lệnh hạn chế sẽ tăng lên rõ rệt. Theo đó, yêu cầu chế biến tại địa phương sẽ trở thành tiền đề quan trọng cho hoạt động đầu tư khoáng sản sau này. Các dự án mỏ có thể không chỉ yêu cầu giành được quyền khai thác, mà cần phải được xây dựng đồng bộ với năng lực tuyển khoáng, luyện kim hoặc chế biến sơ cấp. Đối với các doanh nghiệp nước ngoài, mô hình thương mại thuần túy là thu mua tài nguyên và xuất khẩu sẽ khó có thể duy trì lâu dài; nhiều doanh nghiệp sẽ cần cân nhắc đến việc kết hợp với các khu công nghiệp địa phương, các dự án năng lượng và chuỗi công nghiệp chế biến sâu.
Công tác thực thi pháp luật và chống tham nhũng trong lĩnh vực khoáng sản có thể tiếp tục được đẩy mạnh. Chỉ thị 11 lần này nhiều lần nhấn mạnh các cụm từ “trách nhiệm chính trị”, “truy cứu trách nhiệm nghiêm khắc”, “không được lợi dụng chức vụ để mưu cầu tư lợi”, đồng thời yêu cầu Ủy ban Kiểm tra và cơ quan Tổ chức phải định kỳ kiểm tra tình hình thực hiện. Điều này chứng tỏ quản lý khoáng sản trong tương lai không còn đơn thuần là vấn đề giám sát kinh tế, mà đã được nâng lên thành cấp độ giám sát chính trị trong nội bộ Đảng. Các hoạt động phê duyệt, giám sát của chính quyền địa phương, các ban ngành chủ quản cũng như trong hệ thống doanh nghiệp nhà nước dự kiến sẽ bị kiểm tra nghiêm ngặt hơn, phản ánh gián tiếp sự siết chặt đối với khâu phê duyệt trong ngành.
Bảo vệ môi trường và quản trị sinh thái sẽ trở thành chỉ số cốt lõi của các dự án khoáng sản. Chỉ thị 11 yêu cầu rõ ràng phải tạm dừng các dự án “không phù hợp với nghiên cứu khả thi kinh tế – kỹ thuật” và “gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường”. Điều này nhất quán với xu hướng tăng cường quản lý ESIA (Đánh giá tác động môi trường và xã hội) của Lào trong những năm gần đây. Các dự án khoáng sản tương lai dự kiến sẽ phải đối mặt với các yêu cầu khắt khe hơn trong các vấn đề như bảo vệ nguồn nước, xử lý quặng thải, phục hồi đất đai và tác động đến cộng đồng dân cư.

Chỉ thị này phản ánh đây không chỉ là một đợt chấn chỉnh ngành thông thường, mà là một cuộc điều chỉnh mang tính định hướng của cấp Trung ương Lào đối với mô hình quản lý tài nguyên khoáng sản. Nhìn chung, chính sách khoáng sản của Lào trong tương lai có thể sẽ thể hiện xu hướng: “Tăng cường sự kiểm soát của Trung ương, nâng cao yêu cầu bảo vệ môi trường và thúc đẩy chuỗi công nghiệp chế biến sâu”. Chỉ thị có tác động mạnh mẽ đối với doanh nghiệp đã và đang đầu tư vào lĩnh vực khoáng sản tại Lào. Từ đó khuyến nghị, đối với các doanh nghiệp đã đầu tư vào dự án khoáng sản tại Lào: Thời gian tới cần đặc biệt lưu ý đến tính ổn định của quyền khai thác mỏ, những thay đổi trong chính sách xuất khẩu quặng thô, nghĩa vụ xây dựng hạ tầng chế biến đi kèm và các yêu cầu tuân thủ về môi trường. Đối với các chủ đầu tư đang có kế hoạch tiến vào lĩnh vực khoáng sản tại Lào: Cần đánh giá trước các rủi ro tuân thủ dài hạn phát sinh từ việc thắt chặt chính sách và nâng cấp hoạt động giám sát của nước bản địa.