Môi trường pháp lý và phòng ngừa rủi ro khi đầu tư vào Lào

Khi quyết định đầu tư, kinh doanh tại một quốc gia, vấn đề đầu tiên mà các nhà đầu tư quan tâm tìm hiểu chính là môi trường pháp lý, những rủi ro có thể phát sinh từ chính sách, pháp luật, tập quán tư pháp của quốc gia bản địa, những ưu điểm và nhược điểm trong chính sách đầu tư của chính phủ quốc gia đó được phản ánh trong các luật, quy định và chính sách quốc gia đó.

Môi trường pháp lý và rủi ro pháp lý nói trên được phản ánh nhiểu nhất tại các luật và quy định liên quan đến tiếp cận nhà đầu tư, quy tắc đầu tư và bảo vệ tài sản. Nhà đầu tư nước ngoài, tất nhiên muốn biết là tài sản và quyền đầu tư của họ sẽ được nước sở tại tôn trọng và bảo vệ ở mức độ nào. Một hệ thống pháp lý phù hợp để bảo vệ đầu tư không chỉ có thể nâng cao niềm tin của nhà đầu tư mà còn nâng cao tính bền vững của chính sách đầu tư nước ngoài của đất nước.
Với sự hỗ trợ của Công ty Mekong Link, công ty chuyên về hồ sơ và dịch thuật chuyên nghiệp, Tạp chí Lào Việt xin gửi bạn đọc tham khảo về Môi trường pháp lý và phòng ngừa rủi ro khi đầu tư vào Lào.

Đánh giá chung về môi trường pháp lý Lào

Hệ thống pháp luật hiện hành ở Lào cơ bản được kết hợp từ một số yếu tố như, sự kế thừa di sản luật dân sự Pháp, sự ảnh hưởng từ hệ thống pháp luật của Liên Xô cũ và học hỏi kinh nghiệm từ các nước láng giềng trong khu vực. Trình độ phát triển pháp luật, bộ máy cơ quan luật pháp của Lào nhìn chung bị đánh giá còn kém phát triển. Để cải thiện vấn đề này, Lào đặt mục tiêu trở thành quốc gia pháp quyền vào năm 2020, đồng thời chính phủ Lào đã công bố kế hoạch hành động cụ thể. Tuy nhiên, đến nay tính độc lập, tính chuyên nghiệp và mức độ liêm chính các cơ quan tư pháp vẫn còn nhiều bất cập, trong ngắn và trung hạn chưa thể đạt đến mức độ của một hệ thống hạ tầng pháp lý đủ lành mạnh để hỗ trợ và đảm bảo hiệu quả cho các hoạt động kinh tế, xã hội nói chung, hoạt động đầu tư, kinh doanh của nhà đầu tư nước ngoài nói riêng.

Sự mơ hồ và xung đột pháp lý đã trở thành vấn đề bị chỉ trích từ lâu trong giới kinh doanh Lào. Chính phủ Lào cũng thừa nhận và đang cố gắng khắc phục điều này. Năm 2012, Lào đã thông qua Luật Xây dựng quy định pháp Luật, đã sửa đổi cập nhật năm 2021, yêu cầu tất cả các luật phải được công bố trên trang web chính thức (www.laoofficialgazette.gov.la). Các dự thảo trước khi trở thành luật cũng cần được trưng cầu dân ý thông qua trang web chính thức. Tuy nhiên, thực tế có rất nhiều khác biệt, nhiều quy định có nhưng không được thực thi. Đặc biệt ở cấp địa phương, các tỉnh rất hiếm khi tham vấn, cũng như hiếm khi có công bố chính thức đối với các quy định cấp địa phương.

Việc thực thi pháp luật cũng là một vấn đề. Các vấn đề phát sinh thực tiễn trong quá trình đầu tư, kinh doanh tại Lào có thể hoàn toàn không tương đồng với quy định pháp luật của Lào, việc triển khai, thực thi pháp luật nhiều trường hợp cũng không hoàn toàn tuân thủ đúng quy định của pháp luật. Sự mơ hồ và mâu thuẫn của luật khiến phạm vi giải thích luật trở nên phong phú, đa dạng theo ý chí, mục đích khác nhau của các bên. Không thiếu những tình huống mà quy định của quốc gia và cấp tỉnh là khác nhau, chồng chéo hoặc mâu thuẫn nhau. Nếu doanh nghiệp gặp phải trường hợp này, rất có thể bắt nguồn từ sự cạnh tranh không chính thức hoặc cạnh tranh ngấm ngầm từ các công ty khác, khiến việc giải thích, áp dụng luật thiếu thống nhất nói trên bỗng nhiên trở lên rõ ràng, gây bất lợi, rủi ro cho doanh nghiệp. Điều này cũng thúc đẩy nhiều doanh nghiệp cố ý hoạt động mập mờ, không đăng ký đầy đủ theo quy định nhằm giảm trốn tránh các quy định bất lợi.

Mặc dù môi trường pháp lý đầu tư vẫn còn nhiều thách thức, nhưng không thể phủ nhận việc Chính phủ Lào đã và đang thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong việc cải thiện tình hình, tích cực thúc đẩy cải cách, nâng cao mức độ phổ biến pháp luật, tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế để xây dựng luật pháp rõ ràng và ổn định hơn, nỗ lực nâng cao tính minh bạch và khả năng dự đoán của hệ thống pháp luật, từ đó nâng cao niềm tin của nhà đầu tư vào môi trường pháp lý . Giải quyết những vấn đề này vẫn đòi hỏi những nỗ lực không ngừng và sẽ cần thêm nhiều thời gian hơn nữa, nhưng những nỗ lực không ngừng của Chính phủ nhằm cải thiện môi trường pháp lý phần nào đem đến niềm tin cần thiết làm nền tảng để Lào thu hút thêm đầu tư nước ngoài.

Một số quy định cơ bản liên quan đến môi trường pháp lý đầu tư của Lào

Luật đầu tư nước ngoài của Lào

Lào sửa đổi Luật Khuyến khích Đầu tư vào tháng 11 năm 2016, dự kiến tiếp tục sửa đổi công bố trong thời gian tới. Bản sửa đổi 2016 được cho là mang lại sự minh bạch hơn cho việc tiếp cận đầu tư nước ngoài, các quy tắc và thủ tục rõ ràng hơn, đồng thời quy định chi tiết hơn về trách nhiệm cụ thể của các cơ quan kế hoạch và đầu tư có liên quan. Luật Khuyến khích Đầu tư sửa đổi 2016 đưa ra các yêu cầu thống nhất về đăng ký kinh doanh và ưu đãi thuế áp dụng bình đẳng cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước. Theo đó, về lĩnh vực đầu tư, nhà đầu tư nước ngoài có thể đầu tư vào bất kỳ lĩnh vực, doanh nghiệp nào, trừ các lĩnh vực mà Chính phủ cho rằng hoạt đôngj đầu tư đó có thể gây bất lợi cho an ninh quốc gia, sức khỏe hoặc truyền thống dân tộc hoặc có tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên. Ngoài những khu vực hạn chế này, không có hạn chế pháp lý nào về quyền sở hữu hoặc quyền kiểm soát của người nước ngoài đối với các doanh nghiệp thương mại. Tuy nhiên, vì những rủi ro pháp lý tiềm tàng mà nhà đầu tư nước ngoài có thể chưa lường trước được, khiến đa số trường hợp khi đầu tư tại Lào, nhà đầu tư nước ngoài đều mong muốn, ưu tiên việc tìm kiếm đối tác trong nước để tránh những rắc rối, vướng mắc pháp lý không đáng có.

Luật về Hợp đồng kinh tế

Lào đã ban hành Luật Nghĩa vụ trong và ngoài hợp đồng, từ năm  2008. Tuy nhiên, trong thực tế hợp đồng kinh tế ở Lào không mang tính ràng buộc chặt chẽ như cách hiểu thường thấy, nghĩa là không phải lúc nào hợp đồng kinh tế cũng được tuân thủ và thực thi một cách đầy đủ và hiệu quả. Đặc biệt là khi hợp đồng kinh tế được ký giữa nhà đầu tư nước ngoài và đối tác Lào, trong trường hợp này mặc dù pháp luật quy định hợp đồng là bất khả xâm phạm nhưng trên thực tế, việc thực hiện hợp đồng thường bị can thiệp bởi rất nhiều các yếu tố phi pháp luật, các yếu tố tập quán nước bản địa hay thái độ của cơ quan pháp luật Lào liên quan. Ví dụ, một hợp đồng có thể bị coi là vô hiệu hoặc khó được thực thi nếu nó bị coi là bất lợi cho bên Lào hoặc bị coi là xung đột với lợi ích quốc gia hoặc lợi ích công cộng. Vì lý do này, không ít nhà đầu tư nước ngoài chỉ coi hợp đồng kinh tế ở Lào là “khuôn khổ để đàm phán” hơn là một thỏa thuận ràng buộc về mặt pháp lý.

Việc trưng thu tài sản

Trưng thu thu, bồi thường tài sản là những biện pháp trực tiếp và quyết liệt nhất để một quốc gia quốc hữu hóa tài sản tư nhân. Theo luật pháp Lào, tài sản và lợi ích của nhà đầu tư nước ngoài vào Lào được pháp luật bảo vệ, không bị tịch thu, trưng thu hoặc quốc hữu hóa trừ khi có yêu cầu vì mục đích công cộng. Điều đáng nói, mục đích công cộng có cách hiểu rất rộng, chưa kể có thể được tái định nghĩa theo hoàn cảnh cụ thể. Không ít trường hợp dự án của nhà đầu tư bị trưng thu để chuyển cho nhà đầu tư khác với lý do trả nợ nước ngoài, phục vụ an ninh quốc phòng của nhà nước đã diễn ra ở Lào.

Tất nhiên theo pháp luật, khi nhà nước tịch thu tài sản thì nhà đầu tư hay người dân bị tịch thu có quyền được bồi thường theo thị trường một cách công bằng. Tuy nhiên, việc tính toán giá trị thị trường hợp lý bản thân nó là một công việc mang tính kỹ thuật và có tính tương đối khá lớn, chưa kể nếu đất đai bị tranh chấp, các doanh nghiệp có hoạt động dựa vào việc tô nhượng, thuê mướn các mảnh đất trên có thể phải đối diện nguy cơ bị mất giấy phép đầu tư. Điều điên rồ hơn nữa là sau khi giấy phép đầu tư bị thu hồi, các doanh nghiệp khó mà có quyền khởi kiện, kháng nghị hoặc xin trợ giúp pháp lý lên một cơ quan hay tổ chức có vai trò độc lập khỏi nhà nước Lào, vì vậy thường chỉ có một cách duy nhất là chấp nhận thanh lý tài sản. Trên thực tế, những mảnh đất có diện tích nhỏ lẻ, đất không rõ ràng về quyền sở hữu, đất chưa thực hiện nghĩa vụ thuế là những đối tượng dễ bị trưng thu khi nhà nước có yêu cầu.

Với tất cả đặc điểm trên, thực tế trưng thu phục vụ quốc hữu hoá nhà nước một nguy cơ, rủi ro thường trực mà các nhà đầu tư ở Lào luôn phải cảnh giác.

Quy định về phá sản

Luật Phá sản được Lào ban hành năm 1994, theo đó cho phép doanh nghiệp hoặc chủ nợ có quyền nộp đơn xin phá sản lên tòa án để yêu cầu hòa giải phá sản và thanh lý tài sản. Tuy nhiên, các thông tin chính thức cho biết đến nay chưa có hồ sơ doanh nghiệp có vốn nước ngoài nào nộp đơn xin phá sản, do đó chưa có tiền lệ để xem xét việc các cơ quan chức năng Lào sẽ xử lý các trường hợp doanh nghiệp yêu cầu phá sản như thế nào.

Giải quyết tranh chấp kinh tế

Nhìn chung, cơ quan quản lý đầu tư của chính phủ và hệ thống tòa án chuyên môn để giải quyết các tranh chấp thương mại của Lào vẫn chưa được thành lập và hoạt động hiệu quả. Trên thực tế, các nhà đầu tư nước ngoài thường không có đủ các lựa chọn cần thiết để giải quyết tranh chấp khi phát sinh, ngoại trừ trường hợp hoạt động đầu tư, kinh doanh diễn ra tại các đặc khu kinh tế trong điểm vốn thuộc các uỷ ban quản lý chuyên trách của chính phủ, hoặc nếu là dự án đầu tư quy mô, liên quan đến các công ty lớn nhận được sự quan tâm đặc biệt của chính phủ thì việc xử lý tranh chấp nếu có mới được cải thiện hơn một chút.

Ở cấp độ tố tụng, mặc dù pháp luật quy định cơ quan tư pháp Lào thực hiện quyền tư pháp độc lập với cơ quan chính quyền nhưng trên thực tế họ vẫn chịu sự can thiệp của cơ quan này. Mặt khác, mặc dù các tòa án thương mại đã được thành lập nhưng nhiều thẩm phán xét xử tranh chấp thương mại lại được đào tạo rất ít về luật thương mại và có rất ít kinh nghiệm, thực tiễn xét xử. Khả năng thi hành án cũng là một vấn đề. Ngay cả khi các bên có được phán quyết thành công của tòa án thì khả năng thi hành án cũng khó được đảm bảo và có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố tiêu cực khác, nhất là tệ nạn tham nhũng. Ngoài ra, các phán quyết của tòa án Lào không được công bố rộng rãi và có thể không nhất thiết trở thành tiền lệ tham khảo cho các vụ án tiếp theo, đó đó các doanh nghiệp cũng khó mà có cơ sở để nghiên cứu, nắm bắt.

Đối với cơ chế trọng tài kinh tế. Lào không phải là thành viên của Trung tâm quốc tế về giải quyết tranh chấp đầu tư (Công ước ICSID) nhưng là thành viên ký kết Công ước về công nhận và thi hành các phán quyết trọng tài nước ngoài (Công ước New York). Trong Luật Giải quyết tranh chấp kinh tế do Lào ban hành năm 2018, đã thừa nhận địa vị pháp lý của cơ quan trọng tại tư nhân Lào, tuy nhiên thực tế Lào vẫn chưa xây dựng được cơ cấu giải quyết tranh chấp thương mại nào được thừa nhận.

Luật Khuyến khích đầu tư của Lào quy định việc giải quyết tranh chấp đầu tư được thực hiện thông qua các trình tự thủ tục sau: hòa giải, giải quyết tranh chấp hành chính, giải quyết tranh chấp bởi Ủy ban giải quyết tranh chấp kinh tế và cuối cùng là kiện tụng. Theo “Luật giải quyết tranh chấp kinh tế” mới sửa đổi, các bên tranh chấp có thể lựa chọn đơn vị trọng tài thương mại quốc tế hoặc tại Lào để thực hiện thủ tục trọng tài, Lào công nhận và thực thi các phán quyết của các tổ chức trọng tài quốc tế nhưng phải được Toà án Nhân dân Lào công nhận. Điều này có nghĩa là, khi xem xét nhiều yếu tố khác nhau, lựa chọn tốt nhất cho các nhà đầu tư nước ngoài có thể là sử dụng là cơ chế trọng tài quốc tế để giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, theo theo thông tin chính thức, Lào chưa có tiền lệ công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài thương mại quốc tế. Cho đến nay cũng có rất ít hồ sơ công khai về các tranh chấp đầu tư quốc tế liên quan đến Lào. Theo như được biết, mới có 2 vụ cụ thể là các trường hợp Sanum Investments Limited và Lao Holdings kiện cơ quan đầu tư của Chính phủ Lào, liên quan đến lĩnh vực khách sạn và casino. 2 vụ trên được Trung tâm quốc tế giải quyết tranh chấp đầu tư (ICSID) và Tòa án thương mại quốc tế Singapore (SICC) xử lý, đều ra những phán quyết có lợi cho Lào.

Tổng hợp

---

Bài viết được thực hiện bởi sự hỗ trợ của Công ty TNHH Mekong Link